Morgen is het 11 november, de naamdag van St. Maarten. In Nederland gaan de kinderen in sommige plaatsen langs de deuren met lampions. Ze zingen dan een liedje over St. Maarten en krijgen iets lekkers.

In Zweden noemt men de dag waarop St. Maarten gevierd wordt Mårtensmässan, de dag ervoor heet Mårtensafton, vrij vertaald St. Maartens’ avond. De Zweden vieren feesten graag de avond, afton, van te voren. Voor de meeste feestdagen hebben ze een “afton”, julafton (kerst), påskavond (pasen), pingstafton (pinksteren), valborgsmässoafton (walpurgis), midsommarafton (avond), etc.

Verraders!

Mårtensafton wordt ook wel Mårtensgås, St Maartens’ Gans genoemd. Hoe die gans verbonden is met St. Maarten is een stuk geschiedenis. Maarten werd geboren in het jaar 316 in de Romeinse provincie Pannonia, een streek die heden ten dage in Hongarije ligt. Maarten moest van zijn vader, die officier was in het Romeinse leger, het leger in. Toen hij een bedelaar ontmoette gaf Maarten hem de helft van zijn mantel omdat hij als arme soldaat zelf ook geen geld had. Maarten verrichte meer goede daden en de bewoners van Tours wilden hem graag tot bisschop wijden. Maarten wilde dat niet en verstopte zich in een hok met ganzen. De ganzen begonnen echter zo hard te gakken dat Maarten ontdekt werd en alsnog tot bisschop gewijd. Omdat de ganzen Maarten verraden hadden worden ze in delen van Zweden en sommige andere landen als straf gegeten.

Een typisch Mårtensgås diner ziet er als volgt uit:

  • Svartsoppa; een soep van bouillon en ganzenbloed op smaak gebracht met siroop, wijn, azijn, kruidnagel, gember en peper. De soep wordt bij voorkeur geserveerd met partjes appel of pruimen en worst van ganzenlever.
  • Gebraden gans
  • Appeltaart

Voor de liefhebbers: op internet en ook de website van de ICA zijn recepten voor svartsoppa, gans en appeltaart te vinden. Er zijn ook varianten zonder ganzenbloed waarbij bouillon getrokken wordt van gans. Het menu is rond 1850 bedacht door de eigenaar van het restaurant Piperska muren in Stockholm.

Op een Zweedse kalender staat bij 10 november dat het de naamdag is van Martin en Martina, dit is niet de naamdag van St. Maarten, maar de geboortedag van Maarten Luther (Martin Luther), de theoloog en reformator. Bij 11 november staat St. Maarten, Mårten. Toevallig is het in Zweden morgen ook nog eens vaderdag, Fars dag. Vaderdag in Zweden valt altijd op de tweede zondag in November.

Om het helemaal compleet te maken: het tekstje “24 e tref.” verwijst naar de “trefaldighets dag”, drievuldigheidsdag. Dit is de eerste zondag na pinksteren, morgen is het de 24ste trefaldigheits dag”. En zo staat er op een Zweedse kalender wat meer dan alleen de dagen van de week.

St. Maarten en de bedelaar – El Greco

 

 

Vandaag is het 3 november en is het allerheiligen of zoals ze in Zweden zeggen “Alla helgons dag”. Vroeger viel deze feestdag net zoals in de meeste landen op 1 november, maar door wat schuiven met feestdagen is deze dag verplaatst.

Het geschuif met deze dag is in 1953 gebeurd. Vroeger viel allerheiligen op 1 november en heette ook “Alla helgons dag”. In de kerk werd dit op de eerste zondag in november gevierd. Wat natuurlijk niet altijd 1 november was.  In 1953 werd besloten om “alla helgons dag” te vieren op de zaterdag tussen 31 oktober en 6 november. De zaterdag was toen nog een gewone dag en nu had iedereen er een feestdag bij.

Op onze kalender staan beide dagen. Als een dag rood is, is dat een feestdag. Voor de zekerheid staat bij zondag: “Zondag na allerheiligen”.

Om voor een buitenstaander de verwarring compleet te maken, wordt 1 november aangeduid als “allhelgonadagen” en de allerheiligen als “alla helgons dag”.  Waarbij opgemerkt moet worden dat “allhelgonadagen” en “alla helgons dag” allebei allerheiligen betekenen. Overigens wordt het weekend waarin “alla helgons dag” valt aangeduid met “Allhelgonahelgen”, het allerheiligenweekend.

We merken dat het een dag is om even stil te staan bij de overledenen en zien dat op het kerkhof naast ons huis op vrijwel alle graven een kaarsje brand. Als we ‘s nachts uit ons slaapkamerraam kijken zijn al die kaarsjes een mooi gezicht en aan de hoeveelheid kaarsjes te zien wordt er aan iedereen even gedacht.

Als we in Zweden zijn plaatsen we meestal een kaars op de standaard bij de minneslund.

Vandaag verschijnt er een andere Lördagsmys. Dit weekend staan we namelijk op Scandinavië-XL in Hoevelaken. Daar waar ik op vrijdag begin te schrijven en we op zaterdagochtend bij de koffie de laatste dingen corrigeren zit dat er niet in.

Gistermiddag zijn we al naar Euretco Expo in Hoevelaken gegaan om op te bouwen. De auto zat vol tjokvol, een opvouwbare bolderwagen, banner, flyers, boeken, bakken, elandgewei, houten eland, folderstandaard, kleden etc. En dan heb je nog de dingen die je niet op de stand ziet maar op de achtergrond wel nodig zijn, schaar, tape, touw, lint, klemmen etc.

We waren niet de enigen die aan het opbouwen waren. Er was al veel bedrijvigheid rond de expo: busjes en auto’s werden geparkeerd en met karretjes werd van alles en nog wat naar binnen gereden. Het is leuk om te zien hoe zo’n beurs opgebouwd wordt. Iedereen doet zijn best om alles een mooie plek te geven.

Alles krijgt een plekje

Ook wij waren druk in de weer. We stalden alles uit op onze tafels en vervolgens werd alles heen en weer geschoven voordat het op zijn plek stond. Daarna keken we we van een afstandje naar het geheel en werden sommige dingen toch weer verplaatst. Dit ritueel herhaalde zich een aantal keren totdat we tevreden waren. Ik weet zeker dat we vandaag dit ritueel nog een paar keer herhalen en de nodige dingen een centimeter naar rechts of links gaan schuiven.

Als om tien uur de deuren open gaan voor het publiek staat echt alles goed. Op dat moment verandert ook de sfeer op de beurs. In plaats van druk zijn met de eigen spullen is er aandacht voor de bezoekers.

Dus geen rustige mysiga zaterdagochtend voor ons maar gewoon aan het werk. We mogen twee dagen lang met veel plezier en enthousiasme op onze stand staan. Op onze stand vind je alles over Hem62 Travel en onze aanbod aan reizen naar Zweden. En natuurlijk presenteren we onze allernieuwste reisgids: Dalarna, rondom het Siljan! Als je over de beurs loopt kom je ons vanzelf tegen, mocht dat niet zo zijn, ons standnummer is B05.

Bij deze de uitnodiging om een bezoek te brengen aan het mysigaste evenement voor dit weekend: Een heel weekend lang kun je genieten van het beste dat het noorden te bieden heeft op Scandinavië-XL.

Scandinavië-XL

Euretco Expo Hoevelaken
Koninginneweg 1
3871 JZ Hoevelaken

zaterdag 27 oktober 2018 10-17 uur
zondag 28 oktober 2018 10-17 uur
Dagkaart € 7,50
TWEEdagenkaart € 12,-
t/m 12 jr gratis

Värmland is bijna half zo groot als Nederland en bestaat voor 70% uit bos. Dat is ook te zien als je er doorheen rijdt en wandelt, waar je ook kijkt overal zie je bos. Natuurlijk zie je ook meren en akkers maar nergens is het bos ver weg. Toch is dat niet altijd zo geweest. In het begin van de 20ste eeuw waren grote delen van de bossen in Zweden verdwenen. Grote delen waren gekapt om ruimte te maken voor landbouw en brandhout. Er ontstond toen een tekort aan hout en er moest weer aangeplant worden. In 1903 is de eerste bosbouwwet ingevoerd en werden boseigenaren verplicht om ervoor te zorgen dat na het kappen nieuw bos werd aangeplant.

Värmland: bossen en meren zover als je kunt kijken.

Natuurlijk wordt nu nog steeds bos gekapt. Alleen doet met dat nu op een meer verantwoorde manier. Zo’n pas gekapt stuk bos is geen mooi gezicht, het is een kale vlakte en in de grond zie je de diepe sporen die de bosbouwmachines achterlaten. Het meest vreemde zijn de bomen die ze ogenschijnlijk vergeten zijn te kappen. Ze zijn ze niet echt vergeten, anders zouden hele volksstammen bosbouwers zich bij de opticien moeten melden. De bomen die achtergebleven zijn hebben een functie. Ze zijn achtergebleven voor vogels, insecten en paddestoelen. Als alles gekapt zou worden dan wordt het gekapte stuk ook ontdaan van zijn biodiversiteit wat de ontwikkeling van nieuw bos niet ten goede komt. Soms zijn het ook “zaadbomen” die zorgen voor nieuwe boompjes in het gebied. Afhankelijk van hoe men het gebied weer opnieuw van bos wil voorzien laat men meer of minder bomen staan. Men laat nieuw bos ontstaan door zaadbomen, zelf zaaien of aanplanten. Dode bomen laat men staan. Soms zaagt men van een achtergebleven boom de top af. Hierdoor wordt de boom sneller afgebroken waar sommige diersoorten dan ook weer blij mee zijn. De omlooptijd van een bos in Zweden is 80 tot 120 jaar, een reden te meer om er zuinig op te zijn.

“Vergeten” bomen

Een weetje: Karton bevat houtvezels. Wereldwijd heeft iedere zesde verpakking van karton zijn oorsprong in Värmland. Kortom het kan dus zomaar zijn dat je pak melk op de keukentafel deels gemaakt is van een boom uit Värmland.

Op een Zweedse kalender staan de naamdagen aangegeven. Een naamdag is de gedenkdag van de sterfdag van een heilige. Een voorbeeld dat we in Nederland ook kennen is Sint Nicolaas. Volgens de overlevering stief hij op 6 december 342. Op een Zweedse kalender vind je bij die dag de namen: Nikolaus en Niklas. Op 11 november vind je de naamdag van Mårten, Sint Maarten.

Traditioneel werden de naamdagen gebruikt om gemakkelijker gebeurtenissen gedurende het jaar te kunnen onthouden. Een datum is toch lastiger te onthouden dan bijvoorbeeld, het was op de naamdag van Vilhelmina.  De manier waarop een naamdag gevierd wordt verschilt wel: alleen een felicitatie “Grattis på namnsdagen”, ontbijt op bed, klein cadeautje of hoe men het ook wil vieren. Velen vergeten de naamdag en doen er niets aan.

Het is leuk om iets verder te kijken dan de naamdagen zelf. Vaak zijn er tradities en gebruiken mee verbonden. De naamdag van Knut op 13 januari is de afsluiting van de kerstperiode en is verbonden met de uitspraken zoals “Tjugondag Knut kastas granen ut”. Vrij vertaald betekent dat: “20 dagen na kerst, op Knut gooien we de kerstboom er uit.” 9 december, de naamdag van Anna, is het begin van de kerstperiode. Op Annadagen wordt het kerstbier geproefd, de stokvis (lutfisk) wordt in de week gezet zodat deze weer eetbaar wordt en er wordt begonnen met het bakken voor de kerstdagen.  Ook in Nederland hebben we tradities die aan naamdagen gekoppeld worden. Zoals 14 juni de naamdag van Sint Jan die het einde van het aspergeseizoen betekent. En wie kent Mamertus, Pancratius, Servatius van Maastricht, Bonifatius van Tarsus en Sophia van Rome nu niet? Dit zijn de ijsheiligen en hun naamdagen van 11 tot en 15 mei zijn volgens de volksweerkunde de laatste dagen dat er nog nachtvorst kan optreden.

Nu heeft een jaar maar 365 dagen en er zijn veel meer voornamen dan dagen. Door op de meeste dagen twee namen te zetten en ook varianten mee te nemen kom je een aardig eind. Want van Nikolaus en Niklas kun je gemakkelijk ook Nicolette. Maar dan ben je er nog lang niet.

De gewoonte om naamdagen te vieren ontstond toen de christelijke kerk probeerde het vieren van de geboortedag te tegen te gaan. Men zag het vieren van de geboortedag als een heidens gebruik en vond het veel beter om de doopdag of naamdag te vieren. De lijsten die toen gebruikt werden bestonden vooral uit namen van heiligen en martelaars en er waren verschillende lijsten. In 1747 kwam hier verandering in. De Kungliga Vetenskapsakademien kreeg het alleenrecht om een almanak uit te geven en zorgde voor de eerste officiële lijst met Zweedse naamdagen.

Aan het eind van de 19de eeuw beschouwde men de lijst als verouderd en in 1901 verscheen de nieuwe lijst. Deze lijst bevat een groot aantal veranderingen: 150 oude namen van heiligen werden geschrapt, 28 veranderd en er kwamen 177 nieuwe namen bij en het aantal vrouwennamen ging van 79 naar 134. Verder werden enkele beroemde Zweden geëerd. 29 mei werd de naamdag van Baltsar naar de geboortedag van Baltzar von Platens, en de naamdag van Sten werd verplaatst naar de sterfdag van Sten Sture de Oude op 14 december. De lijst van 1901 ontving nogal wat kritiek, want men vond de lijst “te modern”.

Door de jaren heen is de lijst regelmatig aangepast. Af en toe worden er namen toegevoegd of veranderd. De lijst aanpassen is moeilijk, namen verwijderen kan niet zomaar en namen die verbonden zijn aan tradities kunnen niet zomaar verplaatst worden. Zelfs in de politiek zijn naamdagen onderwerp van discussie, een paar jaar geleden is er een motie ingediend waarbij iedereen het recht moet hebben om zijn of haar naamdag te vieren. De achtergrond van de motie was dat het huidige systeem van naamdagen uit gaat van de tradities en niet van de namen die het meest gebruikt worden. Er zijn ongeveer 100.000 verschillende voornamen wat betekent dat er ongeveer 600 namen per dag een naamdag hebben. Er moest een website komen waarop iedereen zijn voornaam kan terugvinden zodat hij of zij zijn naamdag kan vieren. Gelukkig heeft men niet voorgesteld dat er op een kalender iedere dag 600 namen moeten staan.  Want dan kan ik die niet meer aan de muur hangen met een simpel spijkertje maar moet ik zware verbouwing doorvoeren. Voor zover ik kan achterhalen is de motie afgewezen.

Namnsdag på härbret. Carl Larsson (1898)

In huize Larsson ging het er heel feestelijk aan toe. In het boek “Ett Hem” vertelt Carl over het schilderij: “Het was het toevallig dat we de naamdag van Emma op deze manier vierden: de kinderen waren verkleed, koffie op bed en een gedicht dat voorgelezen werd door Suzanne die mijn rokkostuum aan had. Ulf was verkleed als meisje en droeg het dienblad. Helemaal onder aan de trap staat Johan die viool speelt zodat de tranen je in de ogen sprongen.” Het was in ieder geval een gezellige boel in huize Larsson maar ik vermoed dat weinigen zo een naamdag vieren.