Lördagsmys: Knut

Morgen is de naamdag van Knut, het is dan 20 dagen na kerst en het einde van de kerstperiode in Zweden. Knut Lavard was de zoon van de Deense koning Erik Ejegod die stierf in 1103. Knut was toen nog geen 10 jaar oud. Daarom werd zijn oom Niels de nieuwe koning. Toen Knut ouder werd, werd hij een bedreiging voor de positie van zijn oom en zijn zoon Magnus. Daarom liet Magnus Knut op 7 januari 1131 vermoorden. Knut werd in de abdij van Ringsted in Denemarken begraven. Zijn postume zoon, Valdermar den Store, liet hem in 1170 heilig verklaren en herbegraven in de St. Bendts kerk van Ringsted.

Op onze Zweedse kalender staan bij 6 januari: Caspar, Melchior, Balthasar.

De naamdagen van heiligen vallen altijd op hun sterfdag. Toch is de naamdag van Knut tegenwoordig 13 januari en niet 7 januari. Vroeger was 7 januari, de dag na Driekoningen, het einde van de kersttijd. Het was vroeger ook gebruikelijk om misdaden die gepleegd werden tijdens de kersttijd extra zwaar te straffen. Zodra het Knut was nam het leven weer zijn gewone loop en werden de straffen weer wat milder. In 1680 wilde de kerk het kerkelijkleven versterken en werd de kersttijd verlengd. Hiermee verhuisde ook de naamdag van Knut en werd zijn naamdag voortaan 13 januari.

Met de komst van Knut is het einde van de kersttijd aangebroken. Het is niet zomaar het einde, het is een feest, dat zeker vroeger, werd gevierd. Er werden liedjes gezongen en de kerstboom werd geplunderd, julgransplundring. Een deel van kerstversieringen was immers eetbaar: appels, koekjes en snoepjes hingen in de boom. Als ze nog niet op waren dan was Knut de dag dat je voor het laatst de kans kreeg om er van te eten. Als de boom dan leeg was werd deze vroeger letterlijk naar buiten gegooid. Een van de uitspraken op Knut is dan ook “tjugondag Knut kastas granen ut”, twintigste dag Knut wordt de kerstboom eruit gegooid. Ook het pepparkakshus, peperkoekhuisje, dat met zoveel moeite gebouwd en versierd was werd nu stukgeslagen en opgegeten. In sommige plaatsen gaan kinderen “på knut”. Ze gaan dan verkleed als Knutgubbe langs de deuren voor, de laatste, overgebleven lekkernijen. Ook wordt er in sommige plaatsen een knutfest georganiseerd.

Pepparkakshus

De oude tradities nemen af en de meeste Zweden zijn al veel eerder weer gewoon aan het werk gegaan. Ook  de scholen zijn in de tweede week van januari weer begonnen. In ieder geval horen we voorlopig geen belletjes meer en hopen we maar dat Chris “Driving home for Christmas” Rea, ook op tijd thuis was.

Lördagsmys: Brattfallet

De waterval Brattfallet ligt in de rivier de Halgå. De waterval is 10 meter hoog en ligt aan het begin van een diepe kloof. Tegenwoordig is het een bezienswaardigheid en het startpunt van een aantal wandelingen. Er starten twee korte wandelingen van 1 en 2 kilometer en een langere, de halgåleden, van 7 kilometer. In de winter is deze waterval een bezienswaardigheid omdat deze dan vaak bevroren is en er bizarre ijsformaties ontstaan.

Brattfallet in de winter

Brattfallet in de zomer

Toch zijn Brattfallet en de Halgå niet altijd een bezienswaardigheid geweest. De rivier is, net zoals veel rivieren in Zweden, tot het eind van de jaren 70 gebruikt voor houttransport. Hierbij liet men boomstammen de rivier afdrijven om ze uiteindelijk op een plek te krijgen waar ze verwerkt konden worden. Iemand die zich bezig hield met het transport van hout werd een flottare genoemd.

Brattfallet – “Timmerflottning,” Region Värmland, Värmlandsarkiv

Het lijkt zo eenvoudig: gooi boomstammen in de rivier en ze komen vanzelf op de plek waar ze moeten zijn. Niets is minder waar: boomstammen kwamen regelmatig klem te zitten en moesten weer losgemaakt worden. Dit betekent dat een flottare er naar toe moest om ze los te wrikken. Als ze dan los kwamen gingen ze ook meteen weer bewegen dus de flottare moest zich snel uit de voeten zien te maken zonder te struikelen. Als ze te vast kwamen te zitten werd het geheel met explosieven losgemaakt.

En dan zit het klem – “Skogsbruk,” Region Värmland, Värmlandsarkiv

Vanaf de jaren 60 werd het aantrekkelijk om hout met vrachtauto’s te transporteren en nam het transport via de rivieren af. Ook nu nog zie je de restanten van het oude houttransport via de rivier, langs de Halgå staat nog een voormalige flottarkoja. Deze hut werdt gebruikt door flottare om te overnachten. Tegenwoordig kan de hut gebruikt worden door toeristen die willen overnachten.

Bij Brattfallet in 1954 – “Timmerflottning,” Region Värmland, Värmlandsarkiv

 

Lördagsmys: Mellandagar

Voor de dagen tussen kerst en oud en nieuw hebben de Zweden een apart woord: mellandagar. Letterlijk betekent dit tussendagen. Dit zijn van oorsprong de dagen tussen tweede kerstdag en oudjaar, dus 27 december tot en met 30 december. Het woord mellandagar is ruim honderd jaar oud, het kwam voor het eerst voor in 1893. Vroeger duurde de kersttijd tot ver in januari en had men het probleem met “wat doen we met dagen tussen kerst en oud en nieuw?” niet.  In het Noors noemt men de mellandagar mellomjul, oftewel tussenkerst. Veel Zweden zijn in deze periode vrij, sommige bedrijven hebben aangepaste openingstijden of zijn gewoon gesloten.

Svenska Dagbladet 28 december 1965

De dagen hebben geen bijzondere tradities afgezien de mellandagsrea, de tussendagenuitverkoop. De eerste keer dat mellandagsrea genoemd werd in de krant (Svenska Dagbladet) was in 1965 met de kop “Geld over voor de mellandagsrea”. Volgens het artikel was het “vol met mensen” en het was nog nooit zo druk geweest. Verder concludeerde men dat er nog geld over was ondanks de kerstinkopen die eerder gedaan zijn. Ook nu barst het van de advertenties met het de kreet Rea. Rea is een afkorting van Realisation en betekent uitverkoop. De periode voor de mellandagsrea is ondertussen uitgebreid en omvat meer dagen dan de dagen tussen 27 en 30 december en iedere winkel geeft er zijn eigen draai aan.

Rea, rea, rea, rea, REA!!!

Maar je hoeft je natuurlijk niet in de mellandagsrea te storten, in alle rust genieten van de winter mag natuurlijk ook.

Onze blog op zaterdag scharen we onder de noemer lördagsmys. Lördag is zaterdag. Het werkwoord mysa betekent iets leuks, plezierigs of gezelligs doen. Onze blog houden we “mysig”, geen diepgravend achtergrond artikel maar gewoon iets leuks over Zweden. De blog kan over een weetje gaan, een verhaal dat hoort bij een van onze foto’s of een onderwerp wat onze blog nog niet gehaald heeft. Mocht je een suggestie hebben dan mag je dat ook laten weten.

Lördagsmys: Tomte

In de kersttijd zie je op veel afbeeldingen een soort kabouter en een bok. De geschiedenis hierachter gaat ver terug en komt uit oud volksgeloof.

Een tomte, nisse of tomtenisse, is een een soort kabouter met bovennatuurlijke gaven die ervoor zorgde dat alles goed ging op de boerderij. Hij werd gezien als de geest van de eerste man die de boerderij opbouwde en die na zijn dood geen rust kon vinden. Deze man, tomte, liet zich niet graag zien, maar wordt beschreven als een kleine oude man met een witte baard en een muts. Het was belangrijk om ervoor te zorgen dat hij tevreden was. Tomte was humeurig kon wraak nemen als de boer zijn dieren niet goed verzorgde of hem niet met respect behandelde.

Als dank voor zijn werk gaf de boer hem op kerstavond een schaal pap. Bij voorkeur was dat risgrynsgröt (rijstepap) dat daarom ook wel tomtegröt genoemd wordt. Volgens zeggen kon tomte een koe doden als hij geen klont boter in zijn pap kreeg.

De tomte die we met kerst zien, jultomte, is ontstaan in de 19de eeuw. Voor die tijd zorgde de kerstbok, julbock, voor het uitdelen van de kerstcadeautjes. De bok als symbool in de kersttijd komt waarschijnlijk van de verering van de god Thor die op een wagen getrokken door twee geiten, Tanngnjost en Tanngrisner, door de lucht vloog.

Het was Victor Rydberg die door zijn novelle “Lille Viggs äventyr på julafton” (1871) en het gedicht “Tomten” (1881) de oude gårdstomte (boerderijtomte) en de jultomte (kersttomte) bij elkaar bracht. Jenny Nyström illustreerde beide teksten. De latere schrijvers en illustrators van tijdschriften hebben deze stijl gevolgd. Een leuke weetje: Jenny Nyström was getrouwd met de Nederlander Daniël Stoopendaal en samen kregen ze een zoon Curt. Hij werd net als zijn moeder bekend vanwege de kerstafbeeldingen. Zo zit er zomaar een Nederlands tintje aan de Zweedse kerst.

De oude boederijtomte woonde gewoon op de boerderij. De vraag waar jultomte, de kerstman, woont is moeilijker te beantwoorden. Volgens de Amerikaanse traditie woont hij op de noordpool. De Denen denken dat de “Julemanden” in Ilulissat op Groenland woont. De Finnen zijn er van overtuigd dat hij in Korvatunturi woont. Hoewel die plaats flinke concurrentie gekregen heeft van Rovaniemi. Hier ligt ook het Santa Park en er is flink gelobbyd om die plaats hoog op de ranglijst te krijgen wat aardig gelukt is. In Noorwegen en Zweden maakt het ze niet zoveel uit.  Dit komt mogelijk doordat de jultomte daar meer verbonden is met de boerderijtomte. Toch ligt in Mora het Sagolandet Tomteland dat dienst doet als verblijf van de kerstman. Het postdistributiecentrum Tomteboda, vrij vertaald “huis van de kerstman” bij Stockholm doet dienst als de officiële brievenbus van de kerstman in Zweden. Alle brieven van kinderen aan de kerstman belanden daar en worden ook beantwoord. Ondertussen heeft de Zweedse plaats Arvidsjaur zich ook in de discussie gemend. Het Zweedse bedrijf Sweco meldde dat de kerstman in de bergen in Kirgizistan zou moten wonen omdat dit logistiek gezien de optimale plaats was voor het uitdelen van kerstcadeau’s.

God Jul – Prettig kerstfeest

Lördagsmys: Lucia

Gehussel met kalenders en volksgeloof hebben gezorgd dat Lucia en de winterzonnewende op 13 december dag vallen hoewel dat eigenlijk niet zou kunnen.

De winterzonnewende is volgens onze huidige gregoriaanse kalender op 21 december. Doordat de Juliaanse kalender drie schrikkeldagen per vier eeuwen teveel telt, verschoof de korste dag langzaam naar voren. Hierdoor viel deze vanaf de 14de eeuw niet op 21 december maar op 13 december en dus samen met de naamdag van Sint Lucia.

Volgens het volksgeloof was de winterzonnewende een nacht waarin veel bovennatuurlijke krachten actief zouden zijn. Men geloofde zelfs dat dieren in die nacht konden praten. Verder kon je het beste binnen blijven en vooral niet gaan slapen. De nacht was ook het begin van de kerstperiode. Het varken moest 13 december geslacht zijn en de voorbereidingen voor kerst moesten klaar zijn.

Lucia komt van het Latijnse woord lux wat licht betekent en daarmee is St. Lucia ook het feest van het licht. Lucia was een jonge vrouw die in 304 werd gedood vanwege haar christelijke geloof. Over haar worden meerdere legendes verteld. Een van de legendes is dat zij stiekem voedsel bracht aan christenen die vervolgd werden en zich verborgen hadden in de catacomben onder Rome. Ze droeg daarbij kaarsen op haar hoofd zodat ze haar handen vrij had om zoveel mogelijk mee te kunnen nemen.

Een andere legende vertelt hoe Lucia haar ogen verloor. Een heidense minaar dong naar haar hand en maakte een  compliment over haar mooie ogen. Lucia stak hierna haar ogen uit en stuurde ze naar hem toe op een schaal met de boodschap haar met rust te laten. Op wonderbaarlijke wijze bleef ze echter in staat te zien. Dit is de reden dat Lucia vaak wordt afgebeeld met een schaal met daarop twee ogen. Vanwege deze legende is Lucia onder andere de beschermheilige van de blinden en opticiens.

De traditie in Zweden is dat vroeg in de morgen meisjes in witte kleding met kaarsjes (gelukkig zijn er tegenwoordige varianten met batterijen) op hun hoofd het gezin en ouderen wakker maken en eten brengen. Op veel plaatsen is er een Luciaviering in de kerk. Lucia bezoekt ook ziekenhuizen en bejaardenhuizen waarbij Sankta Lucia gezongen wordt. Onderdeel van de viering is de Luciaoptocht (Luciatåg), waarbij Lucia gevolgd voor door meisjes (tärnor) en jongens (stjärngossar) in witte kleding.

Lussekatter

Traditioneel worden op deze dag lussekatter gegeten,  saffraanbroodjes met twee rozijnen. Ze worden in verschillende vormen gemaakt maar de meest voorkomende is de S-vorm. Volgens de Zweedse mythologie stelt het broodje een afbeelding van de lievelingskat van de godin Freya voor. Andere verhalen zeggen het dat een afbeelding van de duivel, Lucifer, in kattengedaante is. Waarschijnlijk heten ze daarom in sommige delen van Zweden “dövelskatter” of “dyvelkatter” (duivelskatten).

Kerstkaart met Lucia – Adèle Söderberg (1880-1915)

Tot slot een mooie film van Jonna Jinton.

Deze blog op zaterdag scharen we onder de noemer lördagsmys. Lördag is zaterdag. Het werkwoord mysa betekent iets leuks, plezierigs of gezelligs doen. Onze blog houden we “mysig”,  geen diepgravend achtergrond artikel maar gewoon iets leuks over Zweden. De blog kan over een weetje gaan, een verhaal dat hoort bij een van onze foto’s of een onderwerp wat onze blog nog niet gehaald heeft. Mocht je een suggestie hebben dan mag je dat ook laten weten.