Het meest bekende symbool van Zweden is zonder twijfel het Dalarna paard of dalapaard, dalahäst in het Zweeds. Het paardje wordt tegenwoordig gemaakt in Nusnäs bij Mora in de provincie Dalarna.

Het dalapaardje moet geboren zijn tijdens de lange donkere winteravonden. Bosarbeiders woonden wekenlang in hutten in het bos ver van huis en haard. Tijdens die avonden sneden ze met hun mes speelgoed voor de kinderen uit het hout dat overgebleven was. Als voorbeeld namen ze hun trouwe arbeidskameraad, het paard. Paarden waren in die tijd van onschatbare waarde. Paarden trokken in de winter zware lasten en werden in de zomer gebruikt op het land. Rondreizende kooplieden zagen handel in de mooie houten paardjes en namen ze mee op hun reizen. Hiermee werden de paardjes niet alleen speelgoed maar ook handelswaar. De paardjes werden verkocht en soms ook gebruikt als valuta om een overnachting of een maaltijd te betalen, want ook de herbergiers hadden kinderen die speelgoed wilden.

Paardjes in het Dalarnas Museum in Falun

Hoe oud het paardje precies is, is onduidelijk. De rondreizende predikant Rudbeckius noemt in 1624 de verkoop van een grote hoeveelheid houten paardjes. Dat zouden dus misschien wel de eerste dalapaardjes zijn geweest. In de loop der tijd werden ze niet alleen gemaakt door bosarbeiders maar werden ze ook een bijproduct van meubelmakerijen.

In 1922 begon, de toen 26 jarige, Grannas Anders Olsson, een bedrijfje in het bakhuisje van de familie. Naast houten paardjes maakte hij gordijnroedes en weefgereedschap. Zijn twee jongere broers Nils en Jannes die toen 9 en 7 jaar waren hielpen hem na schooltijd met het snijden van houten paardjes. In 1928 startten Nils en Jannes, die toen pas 15 en 13 waren, een eigen bedrijf.  Ze leenden 400 kronen voor een eigen lintzaag en begonnen ook paardjes te maken.

De internationale doorbraak van het dalapaard vond plaats tijdens wereldtentoonstelling in New York in 1939. Voor het paviljoen van Zweden stond een bijna 3 meter hoog Dalapaard dat daarmee het symbool voor het land werd. In de souvenirwinkel werd ook nog eens 1000 kilo aan kleine dalapaardjes verkocht. Die 1000 kilo paardjes was toen een kwart van de jaarproductie!

Vandaag de dag liggen beide familiebedrijven, Grannas A Olsson Hemslöjd en Nils Olsson Hemslöjd tegenover elkaar in Nusnäs en maken de bekende dalapaardjes. De kleur en het patroon op de paardjes is gebaseerd op kurbits, een sierlijke schilderstijl met veel fantasie bloemen en blaadjes. Iedere paardje wordt nu nog steeds met de hand geschilderd. Een bezoek aan Nusnäs is een aanrader je kunt zien hoe de paardjes gemaakt worden en natuurlijk rondneuzen in de winkels.

Op de cover van onze reisgids over Dalarna mag een Dalapaard natuurlijk niet ontbreken.

Het grootste dalapaard ter wereld staat in Avesta. Het paard is 13 meter hoog.

Hem62 schrijft reisgidsen over Zweden met verhalen, toeristische tips en wandelingen. Onze reisgidsen over Värmland en Dalarna zijn te bestellen in onze webshop.

Elke zaterdag verschijnt er op onze blog een “lördagsmys”. Lördag is zaterdag. Het werkwoord mysa betekent iets leuks, plezierigs of gezelligs doen. Onze blog houden we “mysig”, geen diepgravend achtergrondartikel, maar gewoon iets leuks over Zweden. De blog kan over een weetje gaan, een verhaal dat hoort bij een van onze foto’s of een onderwerp wat onze blog nog niet gehaald heeft. Mocht je een suggestie hebben dan mag je dat ook laten weten.

 

Iedere plaats in Zweden heeft er wel een, een hembygdsgård. Een hembygdsgård, letterlijk thuisdorpboerderij, is een verzameling van een of meerdere oude gebouwen en gebouwtjes, zoals een woonhuis, stallen en schuurtjes, uit lang vervlogen tijden. Sommige gebouwen stonden er vroeger al, en sommigen zijn ernaartoe verplaatst. De hembygdsgård is daarom een, klein, openluchtmuseum van de lokale geschiedenis. Het is ook de plaats voor veel traditionele feesten rondom midsommar, kerst en pasen. Ook zijn er in het vakantieseizoen vaak leuke rommelmarkten, loppmarknader, waar je vaak ook oude ambachten kunt zien zoals het maken van teer en houtskool, een smid, het bakken van tunnbröd enz.

In Zweden nam de aandacht voor heemkunde aan het begin van de 20ste eeuw toe als een protest tegen de industrialisatie. De grote veranderingen in de samenleving bedreigden de oude volkscultuur en men wilde zich verdedigen tegen de snelle opkomst van de industrialisatie. Er ontstonden toen door het hele land openluchtmusea met als doel de lokale volkscultuur te bewaren met het museum Skansen in Stockholm als voorbeeld. Overigens is ook het openlucht Museum in Arnhem geïnspireerd op de musea in Zweden. De heemkundeverenigingen, die de hembygdsgårdar beheren, hebben ook vandaag de dag nog als het taak het bewaren en documenteren van de lokale geschiedenis.

Onze ervaring is dat de ene hembygdsgård de andere niet is. Soms treffen we alleen maar een paar gebouwtjes aan en verder niets en soms belanden we in een goed onderhouden openluchtmuseum met zoveel informatie dat het een uitgebreid bezoek meer dan waard is. In Zweden zijn er ongeveer 1400 hembygdsgårdar met ongeveer 8000 gebouwen, er is dus genoeg om te bekijken.

Enkele tips voor deze zomer:

De hembygdsgård van Brunskog. Van 20 tot 27 juli 2019 is hier Gammelvala, de oude wereld, waar je kennis maakt met het leven van vroeger.
Link: Gammevala

De hembygdsgård van Ransäter. Hier is op 9 en 10 augustus 2019 de antiek- en verzamelbeurs waar ook een grote hoeveelheid klassieke auto’s te zien is.
Link: Antik- och Samlarmässa

Hem62 schrijft reisgidsen over Zweden met verhalen, toeristische tips en wandelingen. Onze reisgidsen over Värmland en Dalarna zijn te bestellen in onze webshop.

Elke zaterdag verschijnt er op onze blog een “lördagsmys”. Lördag is zaterdag. Het werkwoord mysa betekent iets leuks, plezierigs of gezelligs doen. Onze blog houden we “mysig”, geen diepgravend achtergrondartikel, maar gewoon iets leuks over Zweden. De blog kan over een weetje gaan, een verhaal dat hoort bij een van onze foto’s of een onderwerp wat onze blog nog niet gehaald heeft. Mocht je een suggestie hebben dan mag je dat ook laten weten.

 

In Säter kommun in de provincie Dalarna vind je de Silverringen. Deze cultuurhistorische route tussen de plaatsjes Säter en Silvberg neemt je mee langs de overblijfselen van de oude zilver- en ijzerindustrie in de regio. De bezienswaardigheden langs de route vertellen ieder hun eigen verhaal, zodat je een compleet beeld krijgt van hoe het er vroeger aan toe moet zijn gegaan.

Bij Grängshammar vind je de ruïnes van oude gebouwen die grotendeels uit slakken zijn opgebouwd. Slakken zijn een overblijfsel dat ontstaat bij het smelten ijzererts.

De ruïne bij Grängshammar bruk.

De gebouwen zijn opgetrokken uit de slakken die overblijven bij het smelten van erts.

Het achthoekige kerkje van Silvberg is gebouwd in 1834. Het kerkje is net zoals veel gebouwen uit die tijd grotendeels opgebouwd uit slakken. De muren zijn gepleisterd waardoor het kerkje nu wit is.

Silvbergs kyrka

Östra Silvberg is een van de oudste groeves in Zweden. Deze groeve kende in de 15de eeuw haar hoogtijdagen toen hier veel zilver gewonnen werd. In de buurt vind je ook het verlaten kerkhof waar vroeger de St. Nikolai kapel stond die gebruikt werd tot ca. 1830. De graven op het kerkhof zijn grotendeels overwoekerd. Veel van de ijzeren platen die de graven afdekten zijn weggehaald om ovens van te maken. Verder vind je in de omgeving nog veel heuvels met slakken die zijn overgebleven. Het meest bijzondere bij Silvberg is het turquoise meer dat zijn kleur krijgt door alle mineralen in het water.

Het turquoise meer bij Östra Silvberg.

Bij Jönshyttan werd het zilvererts dat bij Östra Silvberg gedolven werd gesmolten. Het enige wat hier nog te zien is zijn wat kleine heuvels met slakken.
Bij Ulfshyttan werd ijzererts omgesmolten tot ruwijzer. Ruwijzer heeft een hoog koolstofgehalte waardoor het onbuigbaar en bros is. De productie begon hier in de 17de eeuw en ging door tot 1939. Ruwijzer was een van belangrijkste handelsgoederen van Zweden. In een staalfabriek wordt het koolstofgehalte van ruwijzer verlaagd door zuurstof toe te voegen waardoor de aanwezige koolstof wordt gebonden tot koolstofmonoxide.

Bij Ulfshyttan.

Een bizarre ruïne bij Ulfshyttan. Wat rest zijn de stenen, al het hout is vergaan.

Bij Sördalen vind je een zogenaamd konsthjul. Dit is een waterrad dat zorgde voor de aandrijving van pompen, liften etc. die gebruikt werden in de mijnen. Via een ingenieus systeem van houten stangen werd de kracht van het waterwiel getransporteerd naar de plekken waar dat nodig was. De afstand die men kon overbruggen op deze manier was wel 2,5 kilometer. Het konsthjul is tot 1921 in gebruik geweest.

Tekening van het konsthjul

De stangen die kracht transporteerden.

Bij de groeve van Bispberg staat het oude schachtgebouw uit 1889, maar in de middeleeuwen werd hier al erts gedolven. Toen Gustav Vasa koning (1523 – 1560) was van Zweden kwam de mijnbouw echt op gang. Zweden had geld nodig en mijnbouw kreeg toen de hoogste prioriteit. De mijn in bij Bispberg is in 1967 stilgelegd.

Bispberg in 1910.

De Silverringen is een leuke leerzame route langs mooie plekken en toont je de geschiedenis van de ijzer- en zilverindustrie in de regio. De route gaat door een erg mooi landschap en onderweg vind je mooie plekken voor een picknick.

Hem62 schrijft reisgidsen over Zweden met verhalen, toeristische tips en wandelingen. Onze reisgidsen over Värmland en Dalarna zijn te bestellen in onze webshop.

Elke zaterdag verschijnt er op onze blog een “lördagsmys”. Lördag is zaterdag. Het werkwoord mysa betekent iets leuks, plezierigs of gezelligs doen. Onze blog houden we “mysig”, geen diepgravend achtergrondartikel, maar gewoon iets leuks over Zweden. De blog kan over een weetje gaan, een verhaal dat hoort bij een van onze foto’s of een onderwerp wat onze blog nog niet gehaald heeft. Mocht je een suggestie hebben dan mag je dat ook laten weten.

Dit weekend is de Midsommar Markt op het landgoed Fraeylemaborg te Slochteren. Hier kun je twee dagen lang midzomer vieren op z’n Zweeds. Het belooft mooi weer te worden, er staan kraampjes, er zijn leuke activiteiten en iedere dag wordt de meiboom opgezet.
Wij zijn vanmorgen al in alle vroegte naar Slochteren gereden om onze kraam op te bouwen zodat we je op de midzomermarkt alles kunnen vertellen over een vakantie in Zweden.

Midsommar, midzomer, is voor de Zweden naast kerst het belangrijkste feest van het jaar. Hoewel midsommar de officiële feestdag is wordt er voornamelijk feestgevierd op de middag en avond van te voren, midsommarafton. De meiboom, majstång of midsommarstång,  wordt geplant, er wordt muziek gemaakt, små grodorna (kleine kikkertjes) gezongen en gedanst. De majstång, meiboom, heeft niets met de maand mei te maken. “Maj” in het Zweedse woord majstång, meiboom, komt van het oud Zweedse werkwoord “maja” wat “versieren met groene takjes” betekent.

Midsommar bij Årsnäs

Met midsommar wordt de zomerzonnewende gevierd. Dit is ook de tijd van het jaar dat alles weer begint te groeien en bloeien. Vroeger dacht men dat in de midzomernacht magische krachten en bovennatuurlijke wezens actief waren. Deze nacht was daarom ook erg geschikt voor het verzamelen van geneeskrachtige kruiden en het voorspellen van de toekomst. Meisjes legden bloemen onder hun hoofdkussen om te dromen van hun toekomstige geliefde. Ook dacht men dat op midzomer naakt rollen in de dauw een geneeskrachtige werking had.

Oorspronkelijk werd midzomer gevierd op 24 juni, de dag van Johannes de Doper. Volgens het evangelie van Lukas was hij namelijk precies 6 maanden voor Jezus geboren. Om ervoor te zorgen dat midzomer beter in een werkweek paste, is er in 1953 voor gekozen om midsommarafton op de vrijdag tussen 20 en 26 juni te vieren. De naamdag van Johannes is echter de 24ste gebleven.

Dit weekend, 22 en 23 juni, kun je in Nederland op z’n Zweeds midsommar vieren bij de Fraeylemaborg te Slochteren. Klik op deze link voor meer informatie.


Elke zaterdag verschijnt er op onze blog een “lördagsmys”. Lördag is zaterdag. Het werkwoord mysa betekent iets leuks, plezierigs of gezelligs doen. Onze blog houden we “mysig”, geen diepgravend achtergrond artikel maar gewoon iets leuks over Zweden. De blog kan over een weetje gaan, een verhaal dat hoort bij een van onze foto’s of een onderwerp wat onze blog nog niet gehaald heeft. Mocht je een suggestie hebben dan mag je dat ook laten weten.

Hem62 schrijft reisgidsen over Zweden met verhalen, toeristische tips en wandelingen. Onze reisgidsen over Värmland en Dalarna zijn te bestellen in onze webshop.

In Zweden koop je niet zomaar een flesje wijn of een kratje bier bij de supermarkt, ook vind je er geen slijterijen zoals in Nederland.

In 1955 is in Zweden de zogenaamde Systembolaget, systeembedrijf, opgericht, het Zweedse staatsbedrijf dat een monopolie heeft op de verkoop van dranken met een alcoholpercentage van meer dan de 3,5%. De minimumleeftijd om daar drank te mogen kopen is 20 jaar.

De voorloper van de Systembolaget ontstond in 1850 in Falun. De eigenaren van de mijn hadden genoeg van het drankmisbruik van de mijnwerkers. Ze vroegen daarom toestemming om een apart bedrijf op te richten met het alleenrecht om brandewijn te verkopen. De winst daarvan moest gaan naar het verbeteren van de leef- en werkomstandigheden van de mijnwerkers. Dit systeem verspreidde zich door Zweden en langzaamaan ontstond het bedrijf, bolag, dat nu de Systembolaget is. In de volksmond wordt de systembolaget “system”, “systemet” of “bolaget” genoemd.

Het bedrijf heeft als doel om alcohol zonder winstoogmerk te verkopen en het overmatig drankgebruik in Zweden terug te dringen. Het bedrijf maakt daarom op geen enkele manier reclame voor drank en heeft ook nooit aanbiedingen omdat ze niemand willen aanmoedigen meer drank te kopen dan de bedoeling is. Als de systembolaget al in de media verschijnt gaat het om de maatschappelijke opdracht die ze hebben: het verminderen van de schade ten gevolge van alcoholgebruik, het informeren over de risico’s van alcohol, goede service bieden en verkopen met verantwoordelijkheid.

De kassa’s van de systembolaget. Gezelligheid is ver te zoeken.

De openingstijden zijn ook zo gekozen dat het kopen van drank enige planning vereist:

  • maandag t/m vrijdag van 10.00 tot 18.00
  • zaterdag van 10.00 tot 14.00
  • zondag gesloten

Voor een feestdag willen de tijden wel eens iets veranderen, maar op het laatste moment drank kopen is onmogelijk. Volgend weekend is het midsommar in Zweden. Op donderdag 20 juni zijn ze iets langer open (tot 19.00 uur of 20.00 uur), maar op vrijdag, midsommarafton, zijn ze dicht, net als de zaterdag, midsommardagen. Als je drank wilt kopen in Zweden moet je dit dus goed plannen en als je een gewone fulltime baan hebt dan al helemaal.

Het assortiment van Systembolaget is behoorlijk groot en ik heb de indruk dat het zeker niet onderdoet voor de gemiddelde slijter in Nederland. De gezelligheid in de winkel is wel ver te zoeken, alles is vooral goed verlicht en van duidelijke informatie voorzien.

Wat ons tijdens de vakantie gebeurde:

Bij de systembolaget hebben we wijn gekocht. Bij de kassa pakte Emma (ze was 19!) een fles van de band en de kassajuffrouw reageerde meteen met de vraag aan mij “Ze draagt het toch alleen maar, ze gaat er toch niet van drinken?”. Ik antwoordde dat ze alleen maar de fles zou dragen. De vraag verbaasde me wel want de leeftijdsgrens voor alcohol in Zweden is ook 18 jaar.

Er wordt dus goed gelet op de leeftijdgrens in de Systembolaget. De regels in Zweden zijn:

  • De grens voor het drinken van alcohol ligt bij 18 jaar.
  • Als je 18 of ouder bent mag je bij de supermarkt lättöl (lichtbier, tot 2,25 %) en folköl (volksbier, tot 3,5%) kopen.
  • Als je 18 jaar of ouder bent mag je in bars en restaurants sterke drank bestellen.
  • Als je 20 jaar of ouder bent mag je bij de systembolaget drank kopen.

Als je op vakantie gaat en je wilt toch graag je eigen drank meenemen dan gelden de volgende richtlijnen voor de hoeveelheden die je mee mag nemen:

  • 10 liter sterke drank (alcoholpercentage meer dan 22%)
  • 90 liter wijn (alcoholpercentage meer dan 3,5% maar minder dan 15%)
  • 20 liter versterkte wijn (starkvin), met een alcoholpercentage tussen 15% en 22% de zoals port, sherry etc.
  • 110 liter bier

Als de douanebeambte bij controle de indruk heeft dat dit niet alleen voor privégebruik is wordt je alsnog aangehouden. Overigens denk ik dat als je de behoefte hebt om zoveel mee te willen nemen dat de kans groot is dat je heel Zweden dubbel ziet.

De prijzen van drank liggen aanzienlijk hoger dan in Nederland. Zojuist heb ik even op de site van de Systembolaget naar wat prijzen van bier gezocht:

  • flesje Heineken, 33cl, 13,90 kr, €1,30
  • flesje Hoegaarden wit, 33cl, 16,90 kr, €1,59
  • flesje Grolsch Premium Lager, 33cl, 14,90 kr, €1,40

Overigens kost blikje bier van 50cl bij de supermarkt met een alcoholpercentage van 3,5% ongeveer €1,20.

De goedkoopste fles rode wijn die ik kon vinden was een fles van 750 ml Cabernet Sauvignon uit Chili en kost 25 kr (€2,35), de goedkoopste witte wijn was een Franse Sauvignon blanc die ook 25 kr kost. Ik heb het dan niet over smaak. De Zuid-Afrikaanse wijn die we zelf regelmatig kopen kost ca. € 7,40 per liter. Onze favoriete likeur is Lapponia Hjorton en kost 166 kr (€15,60) voor 500 ml. Nu zijn wij geen grootverbruikers dus het loont voor ons nauwelijks om veel drank mee te nemen tenzij we een voorraad voor de komende jaren zouden willen opbouwen.

Door de hoge drankprijzen werd er in Zweden veel drank zelf gestookt, de laatste jaren neemt het zelf stoken van alcohol echter steeds verder af. In 2000 waren er 936 aangiftes van illegale drankstokerijen in Zweden, in 2018 waren dat er nog maar 56. Vermoedelijk komt dit doordat goedkope sterke drank gemakkelijker uit Duitsland en Denemarken te halen is. Nog steeds krijg je in supermarkt “sprit essens” om de smaak van je zelf gestookte drank of goedkope brandewijn zelf te “verbeteren”. Je koopt dan een flesje met een bodempje van de gewenste smaak, vult die aan met je eigen drank en voilà je hebt een “likeur” of “whiskey”.

Vroeger besteld je je drank bij de balie.

Zweden is niet uniek in de aanpak: Noorwegen heeft als tegenhanger Vinmonopole, Finland kent de Alko en IJsland de Vínbúð. Of de Systembolaget dé oplossing is en of het allemaal werkt is een hele andere vraag.

Elke zaterdag verschijnt er op onze blog een “lördagsmys”. Lördag is zaterdag. Het werkwoord mysa betekent iets leuks, plezierigs of gezelligs doen. Onze blog houden we “mysig”, geen diepgravend achtergrond artikel maar gewoon iets leuks over Zweden. De blog kan over een weetje gaan, een verhaal dat hoort bij een van onze foto’s of een onderwerp wat onze blog nog niet gehaald heeft. Mocht je een suggestie hebben dan mag je dat ook laten weten.

Hem62 schrijft reisgidsen met verhalen, toeristische tips en wandelingen. Onze gids over Värmland is hier te bestellen: Värmland, ongerept en avontuurlijk Zweden