Op zondag 3 september 1967 is Zweden van ene op de andere dag rechts gaan rijden. Deze dag wordt aangeduid als Dagen H, waarbij H staat voor Högertrafikomläggningen oftewel de omlegging naar rechtsverkeer. Voor die datum reed men in Zweden links, vänster, nu werd het rechts, höger.

Toen koning Karl XII in het begin van de 18de eeuw het postwezen en de herbergen (gästgiveri) instelde werd voor het eerst vastgelegd aan welke kant van de weg gereden moesten worden. De verordening van 1718 luidde: Bij een ontmoeting met een ander postrijtuig wijken beide rijtuigen naar rechts uit. Op smalle wegen, bruggen of zodanig heeft diegene voorrang die het eerst op zijn hoorn blaast.

Het rechts rijden in Zweden duurde echter niet lang. Al in 1734 veranderde men dit weer en vond men dat er links gereden moest worden. De verordening luidde toen: Als reizigers of voertuigen in steden of het platteland elkaar ontmoeten dienen zij ieder links te houden om elkaar te kunnen passeren. Diegenen die zich hier niet aan houden ontvangen een boete van tien zilvermunten.

In de buurlanden Noorwegen en Finland had men ook een mening over aan de welke kant er gereden moest worden. Zo reed men in Noorwegen al rechts maar is dat pas officieel vastgelegd in 1793. Ook Finland kent een geschiedenis als het gaat om links of rechts rijden. Finland maakte sinds 1200 deel uit van het Zweedse rijk maar in 1809 werd het veroverd door Rusland. Finland werd toen een personele unie met een eigen staatshoofd, maar de Zweedse wetgeving bleef van kracht. Men zou dus links moet rijden. De Russische soldaten die gestationeerd waren in Finland hielden zich daar niet aan en reden net als in Rusland rechts. Hierdoor werd iedereen in Finland gedwongen rechts te rijden. Tsaar Alexander II vaardigde daarom uit dat iedereen rechts moest rijden op straffe van een boete van 4 roebel en 80 kopek.

Bij de grens met Noorwegen werd je er aan herinnerd rechts te rijden. (Foto: Vänersborg museum CC-BY-SA)

Noorwegen en Finland reden dus rechts en Zweden bleef een uitzondering. Wat betekende dat bij de grensovergang naar de buurlanden van rijbaan gewisseld moest worden.

De discussie over links of rechts rijden is lange tijd gevoerd in Zweden. In 1927 stelde en comité voor om de kosten van rechts rijden te onderzoeken. In de jaren daarna 1934, 1939, 1941, 1943, 1945, en 1953 werden in het parlement voorstellen ingediend om rechtsverkeer in te voeren. In 1954 stelde een comité voor om nu eens een duidelijk besluit te nemen. Dit leidde in 1955 tot een raadgevend referendum. Meer dan 80% van de Zweden stemde tegen rechts rijden en dus bleef men in Zweden links rijden. In de jaren daarna nam de weerstand tegen rechtsverkeer in het parlement steeds verder af. In 1963 werd na een urenlang debat in het parlement gestemd over in het invoeren van rechtsverkeer. Met een ruime meerderheid van stemmen werd besloten rechtsverkeer in te voeren.

“Nee, hou links verkeer”. Niet iedereen was het voor tijdens het referendum.

Stockholm 1966, er werd nog links gereden.

De invoering van het rechts rijden had nogal wat gevolgen:

  • belijning op de wegen moest aangepast worden waarbij de kleur van de belijning veranderde van geel naar wit
  • borden moesten vervangen worden
  • bus- en tramhaltes moesten naar de overkant van de weg verplaatst worden
  • eenrichtingsstraten moesten opnieuw ingericht worden
  • voertuigen (bussen en trams) die gemaakt waren voor linksverkeer moesten aangepast of vervangen worden

Overigens hadden de meeste auto’s in Zweden het stuur al aan de linkerkant. Dat kwam omdat de meeste auto’s geïmporteerd waren uit landen waar rechts gereden werd. De auto’s die in Zweden gemaakt werden hadden het stuur ook aan de linkerkant omdat dat voor de export belangrijk was en men geen reden zag om twee uitvoeringen te maken. Wel moesten voor Dagen H alle koplampen worden aangepast voor rechtsverkeer.

Het nieuwe verkeersbord dat automobilisten er aan herinnert rechts te houden wordt gepresenteerd.

Voorafgaand aan de invoering is er een grote campagne gevoerd om het publiek te informeren. Er verschenen advertenties, brochures, TV- en radioprogramma’s. Het logo van dagen H verscheen overal, zelfs tot op melkpakken, ondergoed en sokken. Voor automobilisten die graag wilden oefenen werden speciale terreinen aangelegd. Het liedje Håll dig till höger, Svensson (Rechts houden, Svensson) werd regelmatig op de radio gespeeld.

Op zondag 3 september 1967 was het dan zo ver, Zweden ging rechts rijden. Tussen 01.00 en 06.00 gold er een algemeen rijverbod voor auto’s in heel Zweden. Vrijgestelde voertuigen zoals fietsen, taxi’s, bussen en trams, moesten tot 04.50 stilstaan en dan naar de rechterkant gaan en wachten tot het 05.00 was voordat ze weer mochten gaan rijden. Langs wegen werden zeskantige borden geplaatst met H om het verkeer er aan te herinneren rechts te houden. In die nacht moest er ook nog heel veel gebeuren, alles moest op tijd klaar zijn voor de wijziging, verkeersborden die tot dan toe in plastic gehuld waren moesten uitgepakt worden, oude borden weggehaald of afgeplakt etc.

Kungsgatan in Stockholm om 4.50 op Dagen H

Het bord met de H dat je eraan herinnert rechts te houden.

Dankzij de zorgvuldige planning is de omschakeling goed verlopen. Natuurlijk waren er opstoppingen en kleine ongelukken maar niemand kwam om het leven. De journalisten die zich op straat hadden verzameld in afwachting van een bloedbad waren bijna teleurgesteld.

Sinds zondag 3 september 1967 rijdt men in Zweden na vele jaren dus weer “gewoon” rechts.

Het zuidoosten van Värmland maakt deel uit van het voormalige mijnbouwgebied Bergslagen. De regio die met Bergslagen aangeduid wordt is niet heel nauwkeurig bepaald, meestal worden het zuidoosten van Värmland en het zuiden van Dalarna gebruikt als globale afbakening.

Sinds de middeleeuwen wordt er al erts gewonnen in het gebied. Het erts werd verder verwerkt in zogenaamde järnbruk, die uit ovens, gieterijen en smederijen bestonden. De dalende prijzen van ijzererts en de toegenomen buitenlandse concurrentie heeft ervoor gezorgd dat de groeves gesloten werden. De laatste mijn, bij Grängesberg (Dalarna), werd in 1989 gesloten.

Het woord bergslag is een samenvoeging van twee Zweedse woorden: berg en lag, verbonden met een tussen-s. Met berg, dat letterlijk gewoon berg betekent, wordt in dit geval de mijn bedoeld. Het Zweedse woord lag heeft meerdere betekenissen: ett lag is een ploeg of groep en en lag is een wet. In eerste instantie werd met lag groep bedoeld en duidde bergslag op een groep mijnwerkers in een coöperatie. Later verschoof de betekenis van lag naar wet.

Koning Gustav V op bezoek in Långban (1912)

Zweden was voordat de mijnbouw ontstond voornamelijk gericht op landbouw. Mijnbouw had echter net zoals landbouw ook grond en water nodig waardoor er regels en wetten (lagar) nodig waren. Voorheen waren ook nog eens alle vondsten van de staat. De wet regelde via privileges dat de mijnwerkers een deel van de inkomsten mochten houden. Verder waren regels opgenomen over het gebruik van rivieren voor waterkracht en het kappen van bos voor het maken van houtskool. Daarnaast hoefden mijnwerkers minder soldaten te leveren, geen tol te betalen en hadden ze belastingvoordelen. Tot en met de 18de eeuw hadden ze een eigen rechtbank voor alles wat rondom de mijnen gebeurde. Om het tekort aan arbeiders op te vangen ontstond de zogenaamde Bergsfriden. Dit was een wet die het mogelijk maakte om de straf voor veroordeelde criminelen, al dan niet vrijwillig, om te zetten in levenslange arbeid in een mijn.

Groeve bij Högbergsfältet waar Tilas Stoll in uit komt.

Er waren meerdere bergslag, coöperaties, in Zweden. Zo was Filipstad in Värmland vroeger een bergslag. Van alle mijnen en groeves is nog veel bewaard gebleven waardoor er rondom Filipstad nog veel te bekijken is. Het meest bekende is wel het natuurreservaat Högbergsfältet met zijn 15 groeves en als hoogtepunt Tilas Stoll de mijngang waar je zelf doorheen kunt lopen om in een open mijn uit te komen.

Tilas Stoll

Wandelend door het natuurreservaat leer je van alles over hoe het er vroeg aan toe ging. Zoals de eerste mijnwerkersstaking die uitbrak in Zweden. Het bestuur van het mijnbouwbedrijf wilde de lonen verlagen, de ontslagtermijn verkorten en de ziekenzorg verminderen. Dit kwam hard aan bij de mijnwerkers want de oogsten in 1867 en 1868 waren mislukt en ze hadden net een grote hongersnood achter de rug. De mijnwerkers weigerden het contract te tekenen en gingen in staking. Het bestuur schakelde toen het leger in om de mijnwerkers in bedwang te houden. De staking duurde 9 dagen waarna de mijnwerkers akkoord gingen en er alleen een iets langere ontslagtermijn aan over hielden.
Verder lees je er ook het verhaal van de onfortuinlijke mijnwerkers die opgesloten raakten na een instorting. De reddingsploeg kon ze niet meer bevrijden maar nog wel met ze praten. De mijnwerkers wilden liever niet verhongeren en in overleg besloot men toen de mijn weer vol water te laten lopen…

Långban

Het openlucht museum in Långban is een van de musea met de best bewaarde gebouwen en groeves waar je veel leert over de mijnbouw in de regio. In de zilvergroeve bij Hornkullen, bij Nykroppa, kun je met een gids de oude zilvermijn in. Bij de receptie kun je een helm, bril en hamer lenen om zelf op zoek te gaan naar mineralen en fossielen in de bergen erts die nog op het terrein liggen.

Wel uitkijken met je vingers…

Hem62 schrijft reisgidsen over Zweden met verhalen, toeristische tips en wandelingen. Onze reisgidsen over Värmland en Dalarna zijn te bestellen in onze webshop.

Elke zaterdag verschijnt er op onze blog een “lördagsmys”. Lördag is zaterdag. Het werkwoord mysa betekent iets leuks, plezierigs of gezelligs doen. Onze blog houden we “mysig”, geen diepgravend achtergrondartikel, maar gewoon iets leuks over Zweden. De blog kan over een weetje gaan, een verhaal dat hoort bij een van onze foto’s of een onderwerp wat onze blog nog niet gehaald heeft. Mocht je een suggestie hebben dan mag je dat ook laten weten.

De tekst Ack Värmeland du sköna zie je af en toe op een boek, poster of kaart staan. Dit zinnetje is het begin van het lied Värmlandssången of Värmlandsvisan. Het lied is door Anders Fryxell en Fredrik August Dahlgren geschreven op een oude volksmelodie.  De tekst die door Anders Fryxell geschreven is, is in 1822 gebruikt in de musical Wermlandsflickan. De tekst van Fredrik August Dahlgren is in 1846 gebruikt als lied in het blijspel Värmlännigarna. Over de exacte oorsprong van het lied en de melodie is discussie. Als we terug gaan naar de 16de eeuw kunnen het lied en de melodie zelfs gebaseerd zijn op het Nederlandse lied O, Nederland! Let op u saeck dat door immigranten is meegebracht.

Door de jaren heen is de tekst af en toe gewijzigd. Onderstaande tekst kom je het meeste tegen:

Ack Värmeland du sköna,
du härliga land,
du krona bland Svea rikes länder!
Och komme jag än mitt i det förlovade land,
till Värmland jag ändock återvänder!
Ja, där vill jag leva,
Ja, där vill jag dö.
Om en gång ifrån Värmland jag tager mig en mö,
Så vet jag att aldrig jag mig ångrar.
I Värmeland – ja, där vill jag bygga och bo,
med enklaste lycka förnöjder.
Dess dalar och skog ge mig tystnadens ro,
och luften är frisk på dess höjder.
Och forsarna sjunga sin ljuvliga sång –
vid den vill jag somna så stilla en gång
och vila i värmländska jorden.
Ach Värmeland jij mooie,
jij heerlijke land,
de kroon onder de landen van het Svea rike(*)!
En kom ik zelfs midden in het beloofde land,
naar Värmland keer ik nog steeds terug!
Ja, daar wil ik wonen,
Ja, daar wil ik sterven.
Als ik eenmaal uit Värmland een meisje neem,
Dan ik weet dat ik daar nooit spijt van krijg.
In Värmeland – ja, daar ik wil bouwen en wonen,
met de eenvoudigste genoegens en geluk.
De valleien en bossen geven me de rust van stilte,
en de lucht is fris op de hoogtes.
En de stroomversnellingen zingen hun mooie lied –
ik wil er een keer rustig in slaap vallen
en rusten in de Värmlandse aarde.
*Svea rike is een oude naam voor Zweden.

(de vertaling is niet perfect maar geeft aan waar de tekst over gaat)

Van Ack Värmeland du sköna zijn op youtube veel uitvoeringen te vinden (welke de mooiste is laat ik maar even in het midden):
Jussi Björling, een tenor uit Borlänge (Dalarna)
Monica Zetterlund, een Zweedse zangers uit Hagfors (Värmland)
Sven-Ingvars, een Zweedse pop / rockgroep uit Slottsbron (Värmland)

De naam Värmland wordt geassocieerd met het meer Värmeln dat via een rivier uitmondt in het meer Vänern. Vroeger heette die rivier Værma en het meer Värmeln is er ook naar vernoemd. Tegenwoordig heet de rivier Borgviksälven, de Borgvikrivier. Værma is verwant aan het Zweedse woord voor warm. Wat er op kan wijzen dat het meer Värmeln niet altijd bevriest in de winter. Waarschijnlijk was de reden van het niet altijd bevriezen de vele stroomversnellingen bij Borgvik.

De mensen die er woonden werd Værmar genoemd, oftewel de mensen die bij de rivier de Værma wonen. In de loop der tijd is dit het land van de Værmar geworden: Værmaland. De oude schrijfwijze van Värmland is Værmaland en is door de jaren heen veranderd van Värmaland, Wermaland, Wermeland en Wermland. Overigens is het Wermland wel een mooie fonetische versie van Värmland. Dus als je op vakantie gaat naar Värmland dan zeg je niet Varmland maar Wermland.

Hoe mooi en divers Värmland is hebben we deze zomer kunnen zien: bossen, meren, akkers, mooie dorpjes, geschiedenis en kunst en cultuur. Wat ons betreft is de tekst over Värmland helemaal waar.

Hem62 schrijft reisgidsen over Zweden met verhalen, toeristische tips en wandelingen. Onze reisgidsen over Värmland en Dalarna zijn te bestellen in onze webshop.

Elke zaterdag verschijnt er op onze blog een “lördagsmys”. Lördag is zaterdag. Het werkwoord mysa betekent iets leuks, plezierigs of gezelligs doen. Onze blog houden we “mysig”, geen diepgravend achtergrondartikel, maar gewoon iets leuks over Zweden. De blog kan over een weetje gaan, een verhaal dat hoort bij een van onze foto’s of een onderwerp wat onze blog nog niet gehaald heeft. Mocht je een suggestie hebben dan mag je dat ook laten weten.

Dit keer zijn we op bezoek bij Meta en Henk de eigenaren van een gezellige vakantiewoning in Grinsbyn, in het zuiden van Värmland. Terwijl we genieten van de uitgebreide fika (koffie met diverse lekkernijen) beginnen we met het interview.

Een Zweeds gezegde luidt: Hon skiner som solen i Karlstad, wat betekent Zij straalt als de zon in Karlstad, voor iemand die heel blij en gelukkig kijkt. Dit gezegde is ontstaan in de 18de eeuw.

Sola i Karlstad was de koosnaam voor de herbergierster Eva Lisa Holtz (1739 – 1818) die een herberg had in Karlstad. Ze kreeg haar bijnaam Sola omdat ze altijd een zonnig humeur had en gelukkig en vrolijk was. Voor de taalkundigen: Sola is de bepaalde vrouwelijke vorm voor het Zweedse woord sol, zon. Bij opgravingen in 2004 toen het overdekte winkelcentrum Mitt i city werd gebouwd vond men de restanten van de voormalige herberg. Deze restanten zijn niet bewaard gebleven.

Het logo van de gemeente Karlstad is daarom ook een vrolijke zon om te laten zien dat Karlstad een gemeente is waar de inwoners een gelukkige en open geest hebben en de zon net een beetje vaker schijnt.

Het standbeeld van Sola, Sola i Kallsta, staat aan het water voor het Stadshotell. Oudere Zweedse steden hebben vaak een zogenaamd stadshotel. Ze zijn gebouwd aan het eind van de 19de eeuw met de opkomst van spoorwegen. Omdat de bedrijvigheid en handel toenamen ontstond er behoefte aan extra tijdelijke woonruimte die tot dan toe alleen door herbergen geleverd werd. Voor de bouw van een stadshotel werden vaak enorme kosten gemaakt waardoor het meteen ook de duurste accommodatie werd om te verblijven. Het was naast de kerk en het raadhuis vaak een van dominante gebouwen van de stad.

Sola

Stadshotell in Karlstad

In de vikingtijd heette Karlstad Tingvalla en was toen een belangrijke handelsplaats. Ting zie je ook terug in het Zweedse woord allting wat alles betekent. In de vikingtijd werd het woord allting gebruikt voor bijeenkomsten voor wetgeving, rechtspraak en bestuur. Alle vrije mannen in het gebied hadden het recht om deel te nemen aan deze bijeenkomsten. Ook nu nog heet het laagste niveau van de rechtspraak in Zweden tingsrätt en een gerechtsgebouw een tingshus.

In 1584 kreeg Karlstad, dat toen slechts 45 huishoudens kende, stadsrechten van koning Karl IX die de stad ook zijn naam gaf.  Net als zoveel oude steden werd Karlstad getroffen door branden. De laatste grote brand in 1865 verwoestte bijna de hele stad, van de 241 huizen bleven er slechts 9 over. In het Almenkwartier vind je nog enkele houten huizen die de grote brand van 1865 overleefd hebben. Na deze brand is het oude centrale deel van de stad weer opgebouwd met ongewoon brede rechte straten en een groot plein. Het idee was dat de brede straten ervoor zorgden dat een eventuele brand zich niet kon verspreiden.

Een deel van het Almenkwartier.

De stad ligt aan de monding van de Klarälv aan de noordkant van het meer Vänern. De Klarälv vertakt in een aantal zijarmen waardoor de stad verdeeld is in eilanden. Het centrale deel van Karlstad ligt op Tingvallaön (het Tingvalla eiland). Hier vind je het centrum en de oudste gebouwen van de stad.

Pråmkanal

Ondanks de vele vertakkingen van de Klarälv werd er er toch een kanaal gegraven in Karlstad. Het zogenaamde pråmkanal werd aangelegd tussen 1835 en 1838. De bedoeling was om een betere verbinding te krijgen tussen de Klarälv en het meer Vänern. Via het kanaal werden ijzer, zwavel, kolen, hout en papier vervoerd. In 1957 is men gestopt met het vervoer van goederen en werd het kanaal. Nu wordt het kanaal in de zomermaanden gebruikt voor pleziervaart en door bootbussen die deel uitmaken van het openbaar vervoersnetwerk in Karlstad.

Tegenwoordig is Karlstad met iets meer dan 60.000 inwoners de 17de stad van Zweden. Voor toeristen is het een zonnige, gezellige stad om doorheen te wandelen en te winkelen met een leuk centrum, stadsparken en musea.

Hem62 schrijft reisgidsen over Zweden met verhalen, toeristische tips en wandelingen. Onze reisgidsen over Värmland en Dalarna zijn te bestellen in onze webshop.

Elke zaterdag verschijnt er op onze blog een “lördagsmys”. Lördag is zaterdag. Het werkwoord mysa betekent iets leuks, plezierigs of gezelligs doen. Onze blog houden we “mysig”, geen diepgravend achtergrondartikel, maar gewoon iets leuks over Zweden. De blog kan over een weetje gaan, een verhaal dat hoort bij een van onze foto’s of een onderwerp wat onze blog nog niet gehaald heeft. Mocht je een suggestie hebben dan mag je dat ook laten weten.